تنفس

معرفی چرخه خواب

سیکل خواب

فهرست مطالب

مقدمه

خیلی‌ها تصور می‌کنند مشکل خستگی روزانه‌شان فقط «کم‌خوابی» است. اما واقعیت این است که مدت خواب، فقط بخشی از ماجراست. چیزی که تعیین می‌کند صبح سرحال بیدار شویم یا با بدن کوفته و ذهن مه‌آلود، سیکل خواب ماست؛ نه صرفاً تعداد ساعت‌هایی که چشم‌مان بسته بوده.

اگر هر فرد بطور متوسط روزانه 8 ساعت بخوابد میتوان نتیجه گرفت که یک سوم عمر هر انسانی در خواب سپری خواهد شد. داشتن خواب مناسب و با کیفیت در عملکرد سیستم ایمنی، مغزی، ترمیمی و خلاصه سلامت افراد بسیار حائز اهمیت میباشد. بسیاری از افراد تصور می کنند خواب مناسبی دارند اما بررسی های نوار مغزی EEG افراد در طی خواب و اندازه گیری پارامترهای حیاتی از قبیل اکسیژن خون، تعداد تنفس در دقیقه، میزان خر و پف و حرکات بدن افراد میتواند کیفیت خواب هر فرد را مورد بررسی قرار داده و نشان دهد که آیا فرد خواب با کیفیتی داشته یا خیر.

در این مقاله قصد داریم تا حدودی با سیکل های خوابی که هر شب طی می کنیم آشنا شویم و در مقالات آینده با تست پلی سومنوگرافی PSG آشنا خواهیم شد. اگر سیکل خواب‌تان به‌هم‌ریخته است، این مقاله را از دست ندهید!

چرخه یا سیکل خواب چیست؟ چند بار در شب تکرار می‌شود؟

سیکل خواب به مجموعه‌ای از مراحل گفته می‌شود که بدن و مغز به‌صورت پشت‌سرهم در طول خواب طی می‌کنند.
هر سیکل خواب کامل حدود ۹۰ دقیقه طول می‌کشد و در یک خواب طبیعی شبانه، این چرخه معمولاً ۴ تا ۶ بار تکرار می‌شود که در مجموع بین 6 الی 9 ساعت طول می کشد!

نکته مهم اینجاست:

اگر خواب شما وسط یک سیکل قطع شود، بدن فرصت تکمیل فرآیند ترمیم و بازسازی را پیدا نمی‌کند.

به همین دلیل است که گاهی با ۶ ساعت خواب، سرحال‌تر از زمانی هستیم که ۸ ساعت خوابیده‌ایم اما در زمان اشتباه بیدار شده‌ایم.

یکی از عواملی که معمولاً کمتر به آن توجه می‌شود، کیفیت تنفس و میزان اکسیژنی است که بدن در طول خواب دریافت می‌کند. در برخی افراد، مخصوصاً سالمندان یا کسانی که مشکلات تنفسی خفیف دارند، کاهش اکسیژن شبانه می‌تواند باعث شود سیکل خواب کامل نشود؛ موضوعی که گاهی با استفاده از یک اکسیژن ساز خانگی  و بهبود شرایط تنفس در خواب بررسی و مدیریت می‌شود.

چرخه خواب انسان از چه مراحلی تشکیل شده؟ (NREM و REM به زبان ساده)

چرخه خواب انسان به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

سیکل خواب

1. خواب NREM

این بخش خودش شامل چند مرحله است و بیشترین سهم خواب شبانه را دارد.

در این مراحل:

  • ضربان قلب کاهش پیدا می‌کند

  • تنفس منظم‌تر می‌شود

  • بدن وارد فاز ترمیم فیزیکی می‌شود

2. خواب REM

مرحله‌ای که بیشتر رویاها در آن اتفاق می‌افتند.

در خواب REM:

  • مغز بسیار فعال است

  • عضلات بدن تقریباً فلج می‌شوند

  • حافظه، احساسات و یادگیری پردازش می‌شوند

ترتیب این مراحل ثابت است و هر اختلالی در آن، کیفیت خواب را پایین می‌آورد.

مراحل خواب NREM

مرحله اول N1

مرحله ۱ شروع چرخه خواب و نسبتاً مرحله سبک و خفیفی از خواب است. مرحله ۱ را می‌توان به صورت دوره گذار بین بیداری و خواب در نظر گرفت. در مرحله ۱، مغز امواج تتا تولید می‌کند که امواجی با دامنه بلند و خیلی کند هستند. این مرحله از خواب، تنها مدّت زمانی کوتاهی در حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه طول می‌کشد و اگر در این مرحله کسی را از خواب بیدار کنید احتمالاً به شما خواهد گفت که خواب نبوده است!

نشانه های مرحله N1 عبارتند از :

  1. کاهش فعالیت مغز
  2. کاهش ضربان قلب، حرکات چشم و تنفس
  3. عضلات نیز کم کم شروع به شل شدن می کنند

مرحله دوم N2

مرحله N2 دومین مرحله خواب میباشد که تقریباً ۲۰ دقیقه طول می‌کشد. مغز شروع به تولید امواج منظم و سریعی می‌کند که به نام دوک‌های خواب معروفند. دمای بدن شروع به کاهش و ضربان قلب شروع به کندشدن می‌کند. یک مرحلهٔ ناهشیار است که خواب رونده به راحتی بیدار می‌شود.

نشانه های این مرحله عبارتند از :

  1. کاهش ضزبان قلب و تنفس
  2. کاهش دمای بدن
  3. تقریبا چشم ها هیچ حرکتی ندارند.

مرحله سوم N3

مرحله N3 عمیق‌ترین مرحلهٔ خواب non-REM است و به آن مرحله گذر از خواب سبک به عمیق می گویند. امواج مغزیِ عمیق و کند به نام امواج دلتا در خلال مرحله ۳ خواب شروع به پدیدار شدن می‌کنند این مرحله میتواند بین 20 تا 40 دقیقه طول بکشد. در انتهای این مرحله انقباض اغلب عضلات از بین می‌رود و هوشیاری به نازل‌ترین سطح خود می‌رسد. پس از این مرحله قسمت دوم خواب یعنی بخش حرکات سریع چشم (REM) آغاز می‌شود.

نشانه های این مرحله عبارتند از:

  1. ضربان قلب و تنفس به پایین ترین سطح خود میرسد
  2. فشار خون دچار افت می شود
  3. هیچ حرکت چشمی وجود ندارد
  4. سیستم ایمنی بدن تقویت می شود
  5. بیدار شدن دشوار است
  6. ایجاد امواج مغزی دلتا

خواب مناسب و کافی در این مرحله سبب خلق و خوی مناسب و سرحالی فرد پس از بیداری میگردد. محققان بر این باورند که در این مرحله از خواب به دلیل تقویت سیستم ایمنی بدن، بافت های مخرب شروع به بازسازی می کنند و سبب بهبود سلامت انسان می شود. با وجود کاهش فعالیت مغز، این مرحله سبب بهبود حافظه و تقویت آن می گردد.

نکته بسیار قابل توجه این است که مراحل خواب انسان به ترتیب از مرحله NREM به REM نمیرود بلکه پس از عبور از مراحل N1، N2 و N3 مجدد وارد مرحله N2 و N3 شده و سپس وارد بخش دوم خواب یعنی REM می شود. همچنین پس از اتمام مرحله REM مجدد فرد به مرحله N2 باز میگردد. بطور خلاصه باید خدمتتان عرض شود که مراحله خواب NREM چیزی حدود 90 دقیقه بطول نمی انجامد.

سیکل خواب

چرخه خواب انسان از REM تا خواب عمیق؛ بدن ما شب‌ها چه می‌کند؟

وقتی فردی اقدام به خوابیدن میکند همچنان مغز امواج بتا (Beta) تولید میکند. امواج بتا فرکانس بالا ولی دامنه کوچکی دارند و نشان از فعالیت مغزی می باشد. وقتی که فرد اقدام به خوابیدن میکند، مغز به مرور از تولید امواج بتا میکاهد و شروع به تولید امواج آرامش بخش آلفا (Alpha) میکند. این امواج فرکانس پایین ولی دامنه بزرگی دارند و نشان از آرامش یافتن مغر دارد. در طول گذار از مرحله بیداری به خواب فرد میتواند احساسات واضح ولی عجیبی را تجربه کند که به آن توهمات پیش از خواب یا هیپناگوژیک (hypnagogic) میگویند. بطور مثال بسیاری از ما توهماتی از قبیل پرت شدن از ارتفاع، تصادف و … را تجربه کرده ایم که مربوط به این مرحله از خواب می باشد. همچنین نوع دیگری از توهمات بنام توهمات میوکلونیک وجود دارد که ممکن است در این مرحله فرد تجربه کند و احساس کند کسی او را تکان میدهد و یا قسمتی از بدن او دچار پرش می شود.

خب حالا که با توهمات پیش از خواب کمی اشنا شدیم بهتر است به بررسی مراحل خواب بپردازیم. مراحل خواب بر اساس نحوه عملکرد مغز در طول خواب تعیین می‌شوند. به‌طور کلی می‌توان هر چرخه خواب را به ۲ قسمتِ خواب بدون حرکات سریع چشم (Non-Rapid Eye Movement) و خواب با حرکات سریع چشم ( Rapid Eye Movement) تقسیم کرد. خود مرحله NREM شامل 3 مرحله میباشد.

خواب NREM که به بخش اول خواب فرد باز میگردد شامل 3 مرحله می باشد که فرد را از خواب سبک به سنگین فرو میبرد. در این مرحله فرد ممکن است خواب ببیند و ممکن است خواب نبیند.

معرفی خواب REM

واب با حرکات سریع چشم (REM) از مهمترین بخش خواب محسوب میشود و جالب است بدانید در این مرحله از خواب خاطرات کوتاه مدت به خاطرات بلند مدت تبدیل می شوند.

نشانه های خواب REM عبارتند از:

    1. چشم ها در پشت پلک حرکات سریع به طرفین دارند
    2. ضربان قلب و فشار خون همانند حالت بیداری
    3. تعداد تنفس در دقیقه بطور نامنظم افزایش می یابد
    4. میزان اکسیژن اشباع خون بالا میرود
    5. رویا میبینیم
    6. رویاها وضوح بالایی دارند و بسیار قابل باورند
    7. انتقال آموخته ها، خاطرات و اموزش های روز قبل به محل خاطرات بلند مدت مغز
    8. انتقال سیگنال بی تحرکی از جانب مغز به اندام های حرکتی بدن برای جلوگیری از راه رفتن و حرکت کردن در طول خواب

مزایای خواب REM عبارتند از:

    1. تثبیت حافظه
    2. تنظیم احساسات
    3. پردازش اطلاعات روزانه

اختلال در REM معمولاً باعث:

    1. خواب‌های آشفته
    2. بیدار شدن‌های مکرر
    3. اضطراب و خستگی ذهنی روز بعد
سیکل خواب

مقایسه سیگنال های مغزی (EEG) در حالت بیداری (Awake) و دو سیکل خواب REM و NREM

مدت زمان خواب REM

بطور میانگین هر فرد بعد از گذشت 90 دقیقه از خواب به مرحله خواب REM می رسد و چیزی در حدود 10 دقیقه در این مرحله می ماند. بطور متوسط در طول خواب شبانه هر فرد میتواند 4 الی 5 سیکل خواب را طی کند  و با افزایش تعداد سیکل های خواب، مدت زمان خواب REM او نیز افزایش می یابد و میتواند تا 1 ساعت خواب REM را نیز تجربه کند.

مقایسه خواب REM و NREM

خواب REM برای سلامت مغز و خواب NREM برای سلامت جسمانی مناسب است

خواب REM سبب سلامت ذهن شده و کمک می کند تا آموخته ها و آموزش های مهارت های روز قبل به حافظه بلند مدت ما منتقل گردد ولی خواب NREM سبب بازسازی سلول های تخریب شده و تقویت سیستم ایمنی بدن می شود.

در خواب REM عملکرد مغز همانند بیداری است و ضربان، فشار خون و تعداد تنفس در دقیقه افزایش می یباید ولی در خواب NREM عملکرد مغز کاهشی بوده و ضربان قلب، فشار خون و تعداد تنفس در دقیقه کاهش می یابد.

اختلال در چرخه خواب چه علائمی دارد که اغلب نادیده گرفته می‌شوند؟

  1. اختلالات خواب (آپنه، نارکولپسی و …)
  2. مصرف الکل
  3. پرخوری
  4. بیماری و احساس درد (آلزایمر، پارکینسون و …)
  5. سبک زندگی (مصرف سیگار، قیلون، کافئین
  6. استرس و شرایط محیطی

اگر وسط سیکل خواب بیدار شویم چه بلایی سر بدن می‌آید؟

بیدار شدن ناگهانی وسط سیکل خواب (مثلاً با آلارم نامناسب گوشی موبایل) باعث می‌شود:

  • مغز نیمه‌ فعال بماند

  • احساس گیجی و سنگینی ایجاد شود

  • تمرکز به‌شدت افت کند

به همین دلیل است که زمان بیدار شدن به‌اندازه زمان خوابیدن مهم است.

معرفی اختلالات خواب Sleep Disorder

اگر میخواهید بدانید اختلالات خواب چیست و چونه میتوان به این اختلالات پی برد بهتر است به مراکز تست خواب مراجعه نمایید. 

چرا بعضی‌ها هرچقدر می‌خوابند باز هم خسته‌اند؟

1- اگر سیکل خواب ناقص شود یعنی :

    • بدن باید چند بار وارد خواب عمیق (NREM عمیق) و REM کامل شود. اگر این اتفاق نیفتد:
          • مغز ریکاوری نمی‌شود
          • بدن ترمیم نمی‌شود
          • صبح با کوفتگی بیدار می‌شوی

2- بیدار شدن وسط سیکل خواب

    • وقتی آلارم یا صدای محیط وسط REM یا خواب عمیق بیدارت کند:
      • مغز نیمه‌خاموش می‌ماند
      • گیجی، خستگی و سنگینی ایجاد می‌شود
    •  

3- خواب عمیق کم 

    • اگر خواب عمیق کم باشد:
      • عضلات ترمیم نمی‌شوند
      • هورمون رشد کم ترشح می‌شود
      • بدن مثل باتری نیمه‌شارژ می‌ماند

4- افت اکسیژن شبانه (خیلی شایع و نادیده گرفته‌شده)

    • در خواب عمیق و REM بدن به اکسیژن پایدار نیاز دارد. اگر اکسیژن کم شود:
      • مغز مدام از خواب عمیق بیرون کشیده می‌شود

      • سیکل‌ها شکسته می‌شوند

نشانه‌ها: (سردرد صبحگاهی- خشکی دهان –  خرخر شبانه – خواب‌آلودگی روزانه)

آیا کمبود اکسیژن شبانه باعث خواب بی‌کیفیت می‌شود؟

بله، افرادی که:

اغلب شب‌ها دچار افت اکسیژن خون می‌شوند، بدون اینکه خودشان متوجه باشند.

در چنین شرایطی بهترین راه استفاده از دستگاه اکسیژن خانگی و یا اکسیژن ساز پرتابل قابل حمل میتواند این مشکل را مرتفع سازد.

اکسیژن ساز خانگی
درمان آپنه خواب - دستگاه سی پپ و بای پپ

4 نظر در “معرفی چرخه خواب

  1. Ashkan Lamei گفت:

    سلام، در قسمت ؛( در خواب REM عملکرد مغز همانند بیداری است و ضربان، فشار خون و تعداد تنفس در دقیقه کاهش می یباید ولی در خواب NREM عملکرد مغز کاهشی بوده و ضربان قلب، فشار خون و تعداد تنفس در دقیقه کاهش می یابد.)
    ایراد وجود دارد و باید بدینصورت اصلاح گردد ؛
    (( در خواب REM عملکرد مغز همانند بیداری است و ضربان، فشار خون و تعداد تنفس در دقیقه ««افزایش »» می یباید ولی در خواب NREM عملکرد مغز کاهشی بوده و ضربان قلب، فشار خون و تعداد تنفس در دقیقه کاهش می یابد.))
    با تشکر

    1. مهندس کیوان رعیت گفت:

      سپاسگزارم از حسن دقت حضرتعالی. اصلاح گردید

  2. علی حمد گفت:

    بسیار کامل و حرفه ای توضیح دادید

  3. Negar bn گفت:

    بسیار مطب مفید و کاملی بود ممنون

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *